Người đàn ông đứng nghiêng trước phông nền trống, nhìn thẳng vào ống kính với vẻ mệt mỏi nhưng cứng cỏi. Trên lưng ông là một khung đỡ buộc đầy những túi da phồng nặng, bên hông đeo chiếc bình nhỏ dùng để rót rượu. Áo đã sờn, giày quấn dây, đôi bàn tay giữ chặt chiếc đai trước bụng. Bức ảnh được Dmitri Yermakov chụp tại Tiflis, nay là Tbilisi, vào khoảng năm 1880 và thường được gọi là A Wine Seller with Wine Skins – Người bán rượu mang những túi da đựng rượu.
Trước khi chai thủy tinh và thùng kim loại trở nên phổ biến, túi làm từ da động vật là phương tiện thuận tiện để vận chuyển rượu qua những con đường dốc, ngõ hẹp và khu chợ đông người. Tại Georgia, loại túi này thường được gọi là tiki. Da dê hoặc da thú được xử lý, khâu kín, phần cổ trở thành miệng để rót. Túi da nhẹ hơn đồ gốm, khó vỡ và có thể buộc lên lưng người hay gia súc. Với một người bán rượu rong, toàn bộ cửa hàng nằm trên vai: rượu trong những túi lớn, bình đong bên hông và đôi chân đưa hàng tới từng quán trọ, khu chợ hoặc gia đình.
Những túi da trên lưng người đàn ông có thể chứa một lượng rượu đáng kể. Khi đầy, chúng ép lên vai và lưng bằng sức nặng của cả hàng hóa lẫn kế sinh nhai. Chiếc đai vòng qua ngực giúp giữ tải trọng ổn định trong lúc di chuyển. Cơ thể hơi nghiêng về phía trước, chân đứng chắc trên nền đất, cho thấy tư thế của một người đã quen mang gánh nặng ấy mỗi ngày.
Tiflis cuối thế kỷ XIX là một đô thị giao thoa của người Georgia, Armenia, Nga, Ba Tư, Azerbaijan, Do Thái và nhiều cộng đồng từ vùng Kavkaz. Thành phố nằm trên tuyến thương mại nối châu Âu với Tây Á, nơi những đoàn lữ hành, thợ thủ công, người bán thảm, gánh nước, người đánh cá và thương nhân rượu cùng đi qua các khu chợ. Rượu từ Kakheti và các vùng trồng nho lân cận được đưa vào thành phố bằng xe, gia súc hoặc sức người, rồi bán tại quán ăn, hầm rượu và trên đường phố.
Rượu vang đã hiện diện trên đất Georgia từ hàng nghìn năm trước bức ảnh. Phương pháp truyền thống nổi tiếng nhất sử dụng qvevri – những chum đất nung lớn được chôn dưới nền hầm, nơi nho có thể lên men cùng vỏ, hạt và cuống. Nhưng rượu sau khi rời qvevri vẫn cần được vận chuyển. Túi da trong bức ảnh thuộc về phần đời bình dị ấy: đoạn đường nối căn hầm của người làm rượu với chiếc chén trên bàn của người uống.
Người đứng sau máy ảnh là Dmitri Ivanovich Yermakov, sinh khoảng năm 1845 hoặc 1846 và mất năm 1916. Các tài liệu chưa hoàn toàn thống nhất về nơi sinh cũng như cách viết tên cha ông. Nhiều nguồn cho rằng cha ông là một kiến trúc sư người Italy tên Luigi Cambiagio hoặc Caribaggio, còn mẹ thuộc một cộng đồng nói tiếng Đức tại vùng Kavkaz; sau khi bà tái hôn, Dmitri mang họ Yermakov của người cha dượng Nga.
Yermakov được đào tạo về đo đạc và địa hình quân sự, một nền tảng giúp ông có con mắt chính xác với không gian, kiến trúc và cảnh quan. Cuối thập niên 1860, ông bắt đầu làm việc tại một hiệu ảnh ở Tiflis rồi mở studio riêng. Trong cuộc Chiến tranh Nga–Thổ Nhĩ Kỳ năm 1877–1878, ông đi theo mặt trận Kavkaz với vai trò nhiếp ảnh gia quân sự. Sau chiến tranh, ông tiếp tục đi khắp Georgia, Armenia, Azerbaijan, vùng núi Kavkaz, Thổ Nhĩ Kỳ và Ba Tư để ghi lại thành quách, tu viện, di tích khảo cổ, đường phố, nghề thủ công và các cộng đồng cư dân.
Công việc của Yermakov nằm ở ranh giới giữa nghệ thuật, tư liệu và nhân học thế kỷ XIX. Ông thường đưa nhân vật vào studio, đặt họ trước phông nền giản dị rồi chụp toàn thân cùng trang phục và dụng cụ lao động. Cách dàn dựng ấy khiến hình ảnh có vẻ giống một hồ sơ dân tộc học, nhưng ánh mắt của nhân vật vẫn xuyên qua khuôn mẫu. Người bán rượu trong ảnh không trở thành một chi tiết trang trí về “phương Đông xa lạ”. Ông hiện diện như một con người cụ thể: râu rậm, mắt sâu, dáng đứng dè chừng và cả một ngày lao động đè lên vai.
Yermakov để lại một kho hình ảnh khổng lồ. Danh mục tác phẩm của ông xuất bản cuối thế kỷ XIX đã ghi nhận khoảng 18.000 mục; bộ sưu tập tại Bảo tàng Quốc gia Georgia ngày nay còn lưu giữ hàng chục nghìn bản in, âm bản kính, ảnh nổi và album. Nhờ đó, nhiều khu phố, công trình và nghề nghiệp đã biến mất của vùng Kavkaz vẫn còn gương mặt để người đời sau nhận ra.
Nhiếp ảnh thời ấy đòi hỏi nhân vật đứng yên khá lâu trước ống kính. Người bán rượu phải giữ nguyên tư thế với những túi da trên lưng, trong khi Yermakov chuẩn bị tấm kính và phơi sáng. Khoảnh khắc vốn chỉ kéo dài vài phút đã vượt qua gần một thế kỷ rưỡi. Ta không biết tên ông, ông bán loại rượu nào, phải đi bao xa hay cuối ngày còn lại bao nhiêu tiền. Lịch sử lớn thường không ghi lại những chuyện như vậy.
Bức ảnh vì thế quý hơn một minh họa về nghề bán rượu cũ. Nó giữ lại sức nặng của lao động, một phương thức buôn bán đã mất và dáng hình của Tbilisi trước thời chai thủy tinh, xe tải và siêu thị. Trên lưng người đàn ông là những túi rượu; phía sau chúng là vườn nho, qvevri, mùa thu hoạch, con đường từ Kakheti và nền văn hóa rượu vang đã nuôi dưỡng Georgia qua nhiều nghìn năm.
Một người vô danh đứng trước máy ảnh năm 1880. Ông tưởng mình chỉ mang rượu đi bán, nhưng rốt cuộc đã mang cả ký ức của một thời đại đến với chúng ta.
Bài đăng
